Tuesday, December 11, 2018

तिसरी क्रांती : पुस्तक परीक्षण



1994 च्या महाराष्ट्र राज्य साहित्य पुरस्कार मिळालेल्या ग्रंथामध्ये श्री. अरुण साधू यांच्या 'तिसरी क्रांती लेनिन स्टालिन ते गोर्बाचेव' या पुस्तकाचा समावेश आहे. गेली अनेक वर्षे वृत्तपत्र संपादनाचे कार्य अरुण साधू करताहेत. राजकीय, सामाजिक समस्या, आंतरराष्ट्रीय राजकारण, वास्तव दर्शन, दलित समस्या, लोकसंख्येचा प्रश्न या आणि अशा विविधांगी विषयावर श्री. अरुण साधू यांनी लेखन केले आहे. पडघम नाटक,  फिडेल चे आणि क्रांती, मुंबई दिनांक, शापित, सिंहासन ही त्यांची गाजलेली काही पुस्तक होत.
या पुस्तकामध्ये आधुनिक काळातील मानवाच्या जग बदलण्याच्या स्वप्नांपासून व्यवहारातील कठोर वास्तव पर्यंतचा प्रवास श्री. अरुण साधू यांनी केलेला आपल्याला आढळतो. 1776 च्या अमेरिकन क्रांतीपासून रशियातील 1905 क्रांतीपर्यंत घटनांचा रशियावर काय  प्रभाव पडत होता. रशियातील झारशाही म्हणजे राजेशाही, तिचे स्थान, प्रभाव, वृत्ती कशी होती याचे सविस्तर चर्चा लेखकांनी प्रथम केली आहे.1905 च्या पीटसबर्ग सोविएटचे कार्य, त्यातील ट्रॉटस्कीचा सहभाग, सर्वसामान्यांचा उत्स्फूर्त सहभाग याचे सविस्तर विवेचन लेखकाने केले आहे.

आज रशियन समाज रशियन माणूस हा अतिशय अबोल, चर्चा करण्यास नकार देणारा, कृती करण्यास तयार नसलेला, असा आपल्यासमोर आहे. परंतु हा समाज असा नाही. उलट हा समाज एकत्र येणार आहे आणि होता. त्यामुळे 1905 मध्ये कोणताही धडाडीचा, प्रभावी नेता नसूनही पिटसबर्ग मधील कामगारांनी एकत्र येऊन क्रांती घडवून आणली होती, हे अरुण साधूंनी स्पष्ट केले आहे.
झारने ही क्रांती दडपून टाकल्यानंतर लेनिन, स्टालिन, ट्रॉटस्की, कामेनेव, झिनोविनेय या नव्या उदयोन्मुख नेत्यांना हद्दपार केले. तेव्हापासून फेब्रुवारी 1917 पर्यंत परिस्थितीचे  सविस्तर विवेचन लेखकाने केले आहे. तत्कालीन रशियन समाजाचे चित्रण मराठीमध्ये इतक्या प्रभावीपणे आणि सविस्तरपणे अजून लिहिलेले गेले नव्हते.

फेब्रुवारी 1917 च्या क्रांतीमधील सर्वसामान्यांचा, लष्कराचा, कामगाराचा सहभागही असाच आज पर्यंत मराठी वाचकांना माहिती नव्हता. फेब्रुवारी क्रांतीबाबत तत्कालीन नेते लेनिन, ट्रॉटस्की, कामनेव यांची मते त्यांचे अभिप्राय लेखकाने अतिशय उत्तम पद्धतीने मांडले आहेत

फेब्रुवारी क्रांती ते ऑक्टोबर क्रांतीपर्यंत लेनिन, ट्रॉटस्की यांचा वैचारिक आणि कृतिशील प्रवास लेखकाने वाचकासमोर जिवंत उभा केला आहे. आपण साम्यवादी क्रांती साठी योग्य परिस्थिती निर्माण करत आहोत; प्रत्यक्ष क्रांती अजून दूर आहे. याची जाणीव तत्कालीन सर्वच नेत्यांना होती हे साधूंनी आपल्या लेखनातून स्पष्ट केले आहे. समाजवादाच्या विजयासाठी लेनिनच्या काळात कसे प्रयत्न झाले हे सांगितल्यानंतर स्टालिनने आपल्या विरोधकांना यांना कसे बाजूला केले याचे सविस्तर उदाहरणासहित विवेचन लेखकाने केले आहे. वेळप्रसंगी फोडा आणि झोडा ही नीती स्वीकारून, वेळ प्रसंगी आपले विचार-तत्त्वज्ञान-मते कशी लेनिनचीच होती हे सांगून सामान्यांची भुलावण करून, वेळप्रसंगी लष्करी शक्ती वापरून, वेळप्रसंगी लेनिन चे जे महात्म होते त्याचा गैरवापर करून, स्टालिनने सत्तेच्या सर्व सूत्रांवर  ताबा मिळवला आणि विरोधकांचा काटा पूर्णपणे दूर केला. केवळ एवढेच नव्हे तर समाजवादी रचना साम्यवादी समाज रचनेतील प्रमुख संस्था पोलीट ब्युरो हिच्या संरचनेत स्टालिनने हळूहळू बदल घडवून आणून पक्षांतर्गत लोकशाही संपवून टाकली. पॉलीट ब्युरो, मध्यवर्ती कार्यकारणी, मध्यवर्ती समिती आणि पक्षाची शिस्त राखणारा मध्यवर्ती आयोग या सर्व स्वतंत्र संस्थांवर पूर्ण नियंत्रण स्टालिनने जनरल सेक्रेटरी म्हणून निर्माण केले. रशियाचा नवा आर्थिक कार्यक्रम, उद्योगीकरण, प्रशासनात्मक रचना, अन्नधान्याचे उत्पादन, शेतीचे प्रशासन या सर्व बाबत एकच भूमिका न घेता मन मानेल तसे निर्णय घेतले. व त्या त्या वेळेस एका एका विरोधकाला दूर केले. या संपूर्ण काळाचे विवेचन अरुण साधूंनी अतिशय सखोल केले आहे. अभ्यासपूर्ण आणि मार्मिक केले आहे. प्रामुख्याने ट्रॉटस्की चे रशियन क्रांतीतील स्थान; जे आज पर्यंत पूर्ण दुर्लक्ष आणि गुप्त राखले गेले होते, याची स्पष्ट जाणीव लेखकाने करून दिली आहे. ट्रॉटस्कीचे कार्य व सैद्धांतिक भूमिका, लेनिनची सैद्धांतिक मतभेद असूनही लेनिनने ट्रॉटस्कीला दिलेला मान, लेनिन चे ट्रॉटस्की बाबत चे मत,  लेनिन चे स्टालिन बद्दलचे मत; या सर्वांचे मराठी वाचकाला स्तंभित करणारे  वास्तव चित्र अरुण साधूंनी अतिशय अतिशय समर्थपणे उभे केले आहे. त्यासाठी 'प्रॉफेट रेव्होल्युशन' : लिओ ट्रॉटस्की,  'माय लाईफ' : लिओ ट्रॉटस्की, 'टेन डेज  डेज दॅट शुक द वर्ल्ड' :  जॉन रिड या आणि अशा दुर्मिळ पुस्तकांचा अभ्यास अरुण साधू यांनी केलेला आहे.

स्टालिनच्या काळात रशियन जनतेवर स्टालिनचा किती प्रवाह होता; कधीकधी लेनिन पेक्षाही स्टालिनची गुणगान कसे होत असे याचे विवेचन लेखकाने 'स्टालिन चे दैवीकरण' या प्रकरणात केले आहे. दुसऱ्या महायुद्धातील स्टालिनची कामगिरी खरी आणि दिखाऊ या दोन्हीची सांगोपांग चर्चा लेखकाने केली आहे. स्टालिनच्या काळात अमेरिका रशिया यांच्यातील शीतयुद्ध परमोच्च बिंदू गाठला होता. या काळातील घडामोडी यावरील स्टालिनची पकड याचेही विवेचन लेखकाने केले आहे. प्रसिद्ध बर्लिनची भींत, तिची उभारणी बर्लिन ची कोंडी या घटनांचाही त्यात समावेश आहे. स्टालिनची कारकिर्द, शेवटी शेवटी त्याच्या अगदी जवळच्यांनाही कशी त्रासदायक धोकादायक वाटत होती, याची तसेच स्टालिनच्या मृत्यूची घटना याची माहिती लेखकाने दिली आहे. नंतरच्या काळात कृश्चेव्ह, मालेन्कोव्ह, बेरिया, मोलोटोव, बुल्गानिन, कामानोविच, ब्रेझनेव, आंद्रोपोव, चेर्नेन्को या सर्वांची माहिती देता देता गोर्बाचेवच्या  कारकिर्दीला आवश्यक अशी पार्श्वभूमी कशी तयार होत गेली याची माहिती लेखकाने दिली आहे. साहित्यक्षेत्रातील स्वातंत्र्य, पूर्व युरोप मधील साम्यवादी वर्चस्वाविरुद्ध चळवळी आणि शीतयुद्धातील क्युबाचा प्रश्न आणि नंतरचे सहकार्याचे प्रयत्न याचे विवेचन लेखकाने केले आहे. याच काळात रशियाच्या फसलेल्या अफगाण मोहिमेची माहितीही यात आली आहे. स्टालिनच्या काळात प्रगतीचा उच्च दर्जा गाठला गेला असला तरी नंतरच्या कृश्चेव्ह, ब्रेझनेव, आंद्रापोव, चेर्नेन्को या महासचिवांच्या काळात यात बदल होत गेले. अवजड उद्योग धंदे वाढलेले, लष्करी क्षमता प्रचंड असलेले, परंतु आर्थिक व तांत्रिक क्षेत्रात मागासलेले असे सोविएत युनियनचे स्वरूप होते. तशातच वयोवृद्ध नेत्यांच्यातील सत्ता लालसा आणि शारीरिक क्षीणतेतही खुर्ची न सोडण्याची वृत्ती यातून रशियन जनतेत राजकारणाबाबत एक नैराश्य कंटाळा पसरलेला होता. आर्थिक विवंचनांना हे नेते उत्तर शोधत नव्हते. आणि शासकीय नियंत्रणाचे प्रमाण दिवसेंदिवस वाढत होते. अशा परिस्थितीत अरुण साधू म्हणतात की मिखाईल गोर्बाचेव्ह यांना सचिव बनण्याची काहीही संधी नव्हती. पोलिट ब्युरो, मध्यवर्ती समिती, लष्कर कोणाचाच पूर्ण पाठिंबा गोर्बाचेवना नव्हता. पाठिंबा होता तो फक्त परराष्ट्रमंत्री ग्रोमिको यांचा. चेर्नेन्को च्या मृत्युसमयी पॉलिट ब्युरोचे बरेचसे सदस्य अनवधानाने मास्को बाहेर, तर काही परदेशी गेलेले होते. याचा फायदा घेऊन परराष्ट्रमंत्री ग्रोमिको याने पोलिट ब्युरोची तातडीची बैठक भरवून, गोर्बाचेव यांना महासचिव देण्याचा प्रस्ताव मांडला आणि झटक्यात पास करून घेतला. अरुण साधूंनी, गोर्बाचेव यांचे चरित्रकार मेदवेदेव यांच्या पुस्तकाचा दाखला देऊन असे सांगितले आहे की; 1986 मध्ये गोर्बाचेव कोणालाचतके उदारमतवादी आणि धाडसी सुधारणावादी असतील असे वाटले नव्हते. परंतु अवघ्या दोन-तीन वर्षात त्यांनी सोविएत युनियनचा पूर्ण चेहरामोहराच पालटून टाकला. गोर्बाचेव यांचे महत्त्व स्पष्ट करताना लेखक म्हणतात, गोर्बाचेवने गतकाळाचा, क्रांत्योत्तर रशियाचा सांगोपांग विचार केला. कोठे काय चुकले, याचा शोध घेतला. शेती आणि पर्यायाने संपूर्ण अर्थव्यवस्थेबाबत निर्माण झालेली समस्या केवळ नैसर्गिक अडचणींनी झालेली नाही; तर शेतीचे सामाजिकीकरण, सामायिकरण आणि प्रशासकीय केंद्रीकरण यांचा खर्च लक्षात न घेतल्याने आणि उत्पादन खर्चाचा विचार न करता; वस्तूंचे दर प्रमाणाबाहेर पाडून ठेवल्याने रशियन अर्थव्यवस्था अत्यंत नाजूक परिस्थितीत पोहोचली; हे त्यांनी जाणले. लेखकाने हे स्पष्ट करण्यासाठी शेती, अवजड उद्योग यांची उदाहरणं दिली आहेत. यावर उपाय म्हणून गोर्बाचेव यांनी वस्तूंवरील खर्च त्यांच्या किंमतीचा मेळ घालण्याचे ठरवले. व्यवस्थापन रचना, अर्थरचना आणि योजनांची केंद्रीय हुकूमातून अंमलबजावणी यातून सर्व मोठ्या स्तरांवर मोठ्या प्रमाणात अनागोंदी कारभार चालत असे. पिठाच्या गिरणीत कोळशाच्या वॅगन्स जाणे, एेन हिवाळ्यात लष्करच्या तळावर केवळ उजव्या पायाच्या बुटांचा पुरवठा होणे ही त्यातली मासलेवाईक उदाहरणे. 
गोर्बाचेव यांची वेगळी वाटचाल त्यांची ध्येयधोरणे, मोकळेपणा (ग्लासनोस्त) आणि पुनर्रचना (पेरेस्त्रोईका), प्रशासकीय अंमलबजावणी यांचे विवेचन लेखकाने केले आहे. आधुनिक सुधारणा हवी असे म्हणणारे बुद्धिवादी, भाववाढीने त्रस्त कामगार, आणि बदलाला विरोध करणारे परंपरावादी अशा सर्वांचा विरोध गोर्बाचेव यांना का सहन करावा लागला याची चर्चा लेखकाने केली आहे. तसेच गोर्बाचेव यांना सत्तेवरून दूर करण्याचा प्रयत्न झाला; तेव्हाची परिस्थिती, येल्त्सिन यांचे स्थान-महत्त्व, गोर्बाचेव यांचा मध्यवर्ती समिती विसर्जित करण्याचा निर्णय आणि नंतर रशियातून कम्युनिस्ट पक्षाची समाप्ती या सर्वांचा ऊहापोह त्यांनी केला आहे. रशियातील संघराज्याच्या भवितव्याचा उल्लेख करून लोकशाही स्वरूपाच्या करारांनी रशियन गणराज्यांना एकत्र आणण्याचे यश गोर्बाचेव यांच्या एकी प्रयत्नांना येईल असा आशावाद पुस्तकाच्या शेवटी लेखकाने केला आहे. गोर्बाचेव यांची दृष्टी सोवियत संघ राज्यापुरती मर्यादित नसून, सर्व मानवी समाजाला स्पर्श करणारी आहे. आणि जगात एक अभूतपूर्व रक्तहीन क्रांती गोर्बाचेव यांनी घडवून आणली आहे असे मत लेखकाने मांडले आहे. 'तिसरी क्रांती : लेनिन स्टालिन  ते गोर्बाचेव' या पुस्तकाचा आवाका प्रचंड मोठा आहे. काल, घटना, घटनांचे रशिया अंतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय महत्व, विविध व्यक्ती, विविध विचार प्रणाली, प्रत्येक नेत्याची सैद्धांतिक भूमिका, आर्थिक संरचना, प्रशासकीय संरचना, या आणि अशा विविध अंगांनी विकसित होत जाणारा हा ग्रंथ. अत्यंत क्लिष्ट आणि जड माहितीचे अतिशय सोप्या मार्मिक आणि आकर्षक अशा भाषेतून विवेचन व विश्लेषण हे या ग्रंथाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य होय! लेखकाने जरी हा ग्रंथ मूलभूत संशोधन करणाऱ्या अभ्यासूंसाठी नसून, जगाविषयी उत्सुकता असलेल्या तरुणांसाठी आहे; असे म्हटले असले तरी, आज मराठी वाड्:मयामध्ये रशियन क्रांती बाबत इतकी सखोल माहिती विवेचन विश्लेषण करणारा दुसरा ग्रंथ उपलब्ध नाही. प्रस्तुत ग्रंथ आणि त्याला जोडलेली संदर्भ ग्रंथ सूची दोन्हीचा संशोधकांना निश्चितच उपयोग होईल. मराठी वाचकांना त्यांच्या बुद्धीला उद्युक्त करणारे, रशियातील साम्यवादी क्रांती बद्दल सखोल आणि प्रमाणित माहिती देणारे पुस्तक लिहिल्याबद्दल श्री. अरुण साधू यांचे आभार! त्यांना मिळालेल्या राज्य साहित्य पुरस्काराबद्दल त्यांचे हार्दिक अभिनंदन!
- 1995 मधे लिहिलेले परीक्षण

Wednesday, September 19, 2018

एक मुक्त चिंतन, कविकल्पना !


हा व्हिडिओ बघितला, प्रथम सगळ्या ट्रिटमेंटवरच फिदा. मग पुन्हा लगेच पाहिला. अन लिहितेय हे.
पहिल्यांदा बघितला तेव्हा फक्त सुरांकडे, तालाकडे, तौकिफ, गायिका अन नायिका यांच्याकडेच लक्ष गेलेलं. दुसऱ्यांदा बघितला तेव्हा अजून काय काय जाणवलं. गायिकेची सुरुवातीची नायिकेची झलक, नुसतच साधं रूप, गायिकेच्या गाण्यातली उत्युकता अन तालाअन तालशब्दातून एक अस्वस्थता, उत्सुकता कशाची तरी आस जाणवली.
हलूहळू आजुबाजुची असुंदर वास्तवाची जाणीव फोफडे उडलेल्या भिती, फरशी दिसली... अन मग नायिकेचे सौंदर्य उभरके पुढे येऊ लागलं... वास्तव ओझल झालं...सोबत सुरांचं अन तालांचं गारुड... अन मग नायिकेचं अधिर होत येणं पायऱ्यांवरून उलटं वळून फुलं पुन्हा घेऊन येणं अन गायिकेची वाढत गेलेली हाक. अन शेवटी ती फुलं देणं अन दोघींचं आलिंगन...
हे सगळं मनात साठवत खालचं डिस्क्रिप्शन वाचलं अन मनात झळकून गेलं... नक्की काय सांगायचं असावं?
क्षणभर मनात आलं शेवट लेस्बियन बद्दल तर सूचवत नाहीये न? नायिकेचं सगळं सजणं, ती फुलं गायिकेसाठी?
पण छे, बंदिश तर शिवाला भेटण्याबद्दल बोलतेय. अन मग झटकन मनात आलं...कलेचं कलाकाराला भिडणं तर नव्हे हे? कलाकार अन त्याची कला त्यांच्यातला प्रवास, त्यांच्यातली ओढ हे तर सुचवायचं नाही? कलाकाराला कला सुचत जाते, उलगडत जाते अन मग साक्षात समोर उभी रहाते तो क्षण असाच आलिंगनाचा, तृप्ततेचा असेल  :)

अन मग आता संध्याकाळच्या कातरवेळी अजून काय काय सुचलं. प्रा तुला म्हटलं न ते...

तिचं पायऱ्या उतरताना कठड्याला धरून ठेवलेला हात कलेच्या नियमांना दर्शवतोय? अन फुलं मूळ कल्पनेतली कला- सौंदर्य, निर्वाज्यता, शुध्दता, कोमलता सुचवतय? कलेला साकारताना अतिरेकी नियम लावताना मूळ कला तर सुटून नाही न गेली?



अन मग आता रात्री वाटलं, ही शिवा जिवाची तर भेट नसेल न दाखवायची?



तर असे हे जे न देखे रवि ते देखे कवि  स्वत: ला कवी म्हणवून घेतेय मी  ;)


Wednesday, September 12, 2018

" मी कसा" व्यक्तिमत्व विकास - दहावी परीक्षेनंतर मुलांचे वर्कशॉप - आराखडा



"मी; दिसतो, राहतो, बसतो, बोलतो, उभा रहातो, चालतो, वागतो, हसतो, शेकहँड करतो, एेकतो, विचार करतो, कृती करतो" कसा?

*पहिला दिवस*

1. स्मरणशक्तीचा खेळ -  हॅरी लॉरेन यांचा, खेळणे, अभ्यासात उपयोग कसा करता येईल सांगणे, शिकवणे

2. अॅपिअरन्स
* चालणे - ताठ, खांदे सरळ मागे, मान सरळ, पावले सरळ

* उभे रहाणे - दोन्ही पायांवर, हातांना काही निश्चित ठिकाण

*  बसणे -  पाय न फाकवता, न हलवता, सरळ, रेलुन नाही, ताठ, हातांना निश्चित ठिकाण, हनुवटी सरळ, डोकं आधाराशिवाय सरळ

* शेकहँड  - कोणा बरोबर यावर पद्धत, दाब, वेळ, आय टू आय कॉंटॅक्ट

* फोन करताना  - नमस्कार, नाव सांगा, कोण हवय सांगा, रेफरन्स सांगा, काम सांगा, वेळ आहे का विचारा, काम टू द पॉींट सांगा, बी स्पेसिफिक, स्पिक देन लिसन, शेवटी समिंग अप करा दोन वाक्यात, आवश्यक तर भावी संपर्क ठरवा, धन्यवाद द्या, समोरच्याचे बोलणे एेकून मग फोन बंद करा.

* फोन घेताना  -  नमस्कार, कोणाशी बोलायचय विचारा, थांबा हं, बोलावतो म्हणणे, त्या व्यक्तीला देणे, तुमच्यासाठीच असेल तर ओळख, संदर्भ मागणे, काय काम विचारणे, समोरच्याला बोलू देणे, योग्य उत्तरं थोडक्यात देणे, बी स्पेसिफिक, टू द पॉईंट, लिसन देन स्पिक, शेवटी धन्यवाद म्हणून बंद करणे

*दुसरा दिवस*
कालची रिव्हिजन...

* कोणाकडे गेल्यावर -  नमस्कार, मी ..., कोणाकडे आलोय, काम काय आहे, दारातून आत जाताना चपला बूट काढून नीट ठेवणे, बसा म्हटल्यावरच बसणे, पाणी दिल्यावर थँक्यु म्हणणे, हळू आवाजात पण स्पष्ट उच्चार, काम झाल्यावर थँक्यु म्हणून निघणे.

* कोणी घरी आल्यास  - आपले नाव काय, कोणाला भेटायचेय, योग्य ओळख मिळाल्यास दार उघडून आत बसावयास सांगणे, पाणी देणे, संबंदित व्यक्तीला बोलावणे, ती व्यक्ती घरात नसेल तर काही निरोप आहे का विचारणे, फोन नं घेऊन ठेवणे, मी त्यांना सांगतो म्हणून निरोप द्यावा. 

* जेवताना, खाताना, पिताना - हात पाय धुवून येणे, जेवणाची तयारी - ताटवाटीपेलापाणी घेणे, कोणी कोठे बसायचे ते विचारणे, ताटात कोठे काय वाढून घ्यायचे विचारणे.
जेवताना ताट स्वच्छ ठेवावे, बोटं चाटू नयेत, खाताना आवाज नको, हातवारे नको, उष्टा हात इतर कुठे लावू नका, कमी बोला, हळू बोला, वाद भांडणाचे विषय टाळा, पदार्थ नीट मागून घ्यावा, संपल्यावरच मागावे, ताटातले सगळे संपवावे, मिरच्या कढिपत्ता वगैरे राहिलेले वाटीत एकत्र करावे, ताटवाटीपेला सिंक मधे ठेवावे, हात तोंड धुवून पुसणे, वस्तू ठेवायला मदत करणे.

* सामाजिक, कौटुंबिक समारोहात  -
गेल्यावर ज्यांनी अॅरेंज केले आहे त्यांच्याशी प्रथम बोला. आपल्या नात्यातील, ओळखीतील सर्वांना भेटा बोला*, आपल्या वयातली मुले शोधून गप्पा मारा. परत निघताना मोठ्यांना येतो म्हणा, आजीआजोबा वयाच्या लोकांना वाकून नमस्कार करा.

* काय बोलायचे  - कसे आहात, त्यांच्या मुलांची भाऊबहिणींची चौकशी करा, आजीआजोबा मंडळीच्या तब्येतीची चौकशी करा, आपण सध्या काय करतो आहोत सांगा ( शाळा, इयत्ता, आवड, खेळ, वाचन, चित्रपट यावर बोला )

* ड्रेस कोड - ऑपिशिअल, फंक्शनल, मित्रांबरोबर, खेळायला, फिरायला यातला फरक सांगणे.
स्वच्छ, बिना चुरगळलेले, इस्त्रीचे, नीटनेटरे, रंगसंगती यांचे भान हवे.
चपल, बूट, फ्लोटर्स, स्पोर्ट शूज, स्लिपर्स... कधी काय
इतर अॅक्सेसरीज किती, कधी, कोणते
केस विंचरणे, भांग पाडणे, दाढी करणे, नीट ठेवणे

*या सर्व गोष्टी प्रत्यक्ष करवून घेणे. आवश्यक तिथे सिच्युएशन क्रिएट करणे*

*तिसरा दिवस*
रिव्हिजन...

3. प्राणायाम
महत्व, प्रकार - साधा, भस्त्रिका, अनुलोमविलोम, 1- 4, 5-8, 9-12

4. ओंकार- महत्व. अ्+ऊ+ म्
स्वष्टोच्चार

5 . बोलणे - हळू, मध्यम, मोठ्यांने.
कधी, कोठे, कोणाबरोबर, सिच्युएशन काय आहे यावर.
स्पष्ट स्वच्छ उच्चार. टू द पॉईंट, बी स्पेसिफिक, आय टू आय कॉन्टॅक्ट, आत्मविश्वास, उर्मटपणा नको, फार भरभरही नको फार संथही नको, समोरच्यांचा अंदाज घेत जा, समोरच्याला बोलण्यात सामिल करून घ्या.

* एेकणे -  लक्ष देऊन एेकणे, आय टू आय कॉन्टॅक्ट, न बोलता हावभावांनी प्रतिसाद द्या, फारही नाही संयमित, पूर्ण एेकल्या नंतरच प्रश्न विचारा, उगाचच प्रश्न नकोत, शॉर्टनोट्स काढा, बोलणाऱ्याला कंफर्टेबल करा.

* हसणे  - कधी, कोठे, कोणाबरोबर, कोणत्या ठिकाणी, सिच्युएशन काय, सोबत कोण आहे, कशावर हसतो आहोत... या सगळ्याचे भान हवे.

* चवथा दिवस*
रिव्हिजन...

6. बोलणे एेकणे सुधारण्यासाठी संज्ञापन हवे. ते कसे मिळवायचे?

कनव्हिन्स व्हायला हवे.
*स्वत:चे स्वत:ला
*स्वत:चे दुसऱ्याला
*दुसऱ्याचे स्वत:ला
*दुसऱ्याचे तिसऱ्याला.
त्यासाठी काय पटवायचे, त्याचे मुद्दे लिहून काढा. ते फॅक्ट्स मधून तपासून घ्या. कसे पटवायचे ठरवा. आवश्यक उदाहरणे शोधा. मित्र, बहिण, भाऊ यांच्याबरोबर तालीम करा.

*पाचवा दिवस*

7.  लॉजिकल थिंकिंग -
गृहितक - थिसिस, पाहणी - ऑब्झर्व्हेशन, मांडणी - प्रोसिजर किंवा अॅरेंजमेंट, निष्कर्ष - कनक्ल्युजन, प्रयोग - एक्सपरिमेंट, सिद्धान्त - सिंथसिस.
या पूर्ण प्रक्रियेतून विचार करा.
उदाहरणे घेऊन प्रत्यक्ष करायला लावणे.

Thursday, July 12, 2018

"भरजरी ग पितांबर दिला फाडुन..."


आई मुलांचं नातं किती विविधरंगी, विविधढंगी! कित्येकदा प्रेमाचं, लाडाचं, कौतुकाचं तर कधी अगदी भांडणाचंही! त्यातलाच एक रेशमी किनार असलेला थोडा कणखर आणि टोचणाराही एक पदर म्हणजे हे गाणं! श्यामची आई या कादंबरीने किमान तीन पिढ्यांना तरी नक्कीच रडवलं. कोणाला हमसून हमसून, कोणाला धो धो तर कोणाच्या डोळ्यात तरळणारं पाणी... तीव्रता कमी जास्त असेल पण आतून हललं नक्की काही तरी...
काहींना तो मेलोड्रामा वाटला असेलही, पण किमान दोन पिढ्या तरी श्यामच्या आईचे संस्कार घेत वाढल्या.
संस्कार म्हणा, डोस म्हणा किंवा आजच्या भाषेत सर्मन म्हणा किंवा संयमित चर्चा म्हणा. आई अन मुलांच्या नात्यातला हा भरजरी कोपरा आज उलट वळून बघावा वाटतोय.
आजही चालतात ही? सर्मनं, पण त्याचं प्रमाण आता अगदी कमी झालय. एक बेसिक वेव्हलेंग्थ मॅच झालीय. आईवडिलांची अपेक्षा- विचार- मतं हवी तितकी पोहोचली मुलांपर्यंत की हळुहळू कमी व्हायला लागतीतच ही. क्वचित कधी तरी आईपण बापपण येतं उफाळून पण मनातून माहिती अाहे आता, कि फारशी गरज नाहीये आता.
मुळात माझा भर समजाऊन देण्यावर होता त्यामुळे रागवारागवी पेक्षाही सर्मनं जास्त होत. कालांतराने त्याचे रुपांतर संयमित चर्चांवरही झाले. आता एकमेकांचा पॉईंट ऑफ व्ह्यु समजून घेणं एव्हढच पुरतय.

केव्हढा मोठा प्रवास आहे नाही हा? बोट धरून चालण्यापासून त्याचा विचार समजून घेण्यापर्यंतचा. आणि तितकाच आनंददायकही ! लहानपणी डोळे झाकून स्विकारले गेलेले संस्कार, टिन एज मध्ये- हा काळ नशिबाने खुपच कमी होता, पण होता- प्रत्येकच गोष्टीत रिबेल करून बघण्याचा काळ. नंतर स्वत: विचार करून खऱ्या अर्थाने चर्चा करण्याचा काळ. अन आताचा काही बाबतीत वैचारिक मतभेद असले तरी एकमेकांच्या मतांना समजून घेऊन होणारा संवाद.

आज वळून बघताना सगळेच टप्पे खुप आनंद देणारे. समाधानही देणारे. या गीता इतका भावनिक निचोड नाही जमला फार पण वैचारिक, तात्विक निचोड जमला, आणि तरीही भावविक आपुलकी टिकली यातच आनंद! पुढचा काळ नक्की उलटी भूमिका असणार याची जाणीव आहे अन तयारीही. आणि सोबत विश्वास आहे की तोही प्रवास भरजरीच असेल, आमेन!

Tuesday, May 15, 2018

काय आणि कशासाठी

बिग बॉस मुळातच एक आचरट अतरंगी आणि बिभत्स खेळ आहे. आणि तरीही तितकाच अवघड खेळही आहे. व्यक्तीची मानसिकरित्या संपूर्ण घुसळण इथे होऊ शकचे, रादर केली जाते. मानसिकरित्या तुमचा प्रचंड कस तिथे लागू शकतो. अगदी वाईट शब्दात धज्जियाही उडू शकतात. तिथले टास्क, केले जाणारे गृप्स, पडणारे गृप्स या सगळ्यातून मानसिक खच्चिकरण सहजी होऊ शकतं.  त्याच व्यक्ती अन त्यांना न टाळता येऊ शकणं हे भयंकर इरिटेटिंग होऊ शकतं. शिवाय व्यक्तीच्या मनातल्या राक्षसी, हिंसक, भांडकुदळ, एकुणातच नकारात्मक भावना कशा वर येतील हे यात बघितलं जातं. केवळ खेळणारे नव्हे तर पाहणार्यांच्याही. एकदा बघायला सुरुवात केली की त्या जाळ्यात सामान्य व्यक्ती ओढली जाते. मानवी स्वभावातली नकारात्मकता यात उद्दिपित केली जाते. अन प्रबळ मानसिक ताकद नसेल तर हे न बघणं टाळता येणं अवघड जातं. आणि याचाच फार वाईट उपयोग यात केला जातो.

लोकांना निष्क्रिय बनवणं, स्पर्धकांवर वाटेल त्या पातळीवर जाऊन उघड बोलता येणं, शिव्या घालणं, वाभाडे काढणं, त्यांची नैतिकपातळीवर बोलणे हे सगळे प्रेक्षकांना सहजी करता येतं, कारण ते खेळावर बोलणं असतं. व्यक्तीच्या मनातली सगळी गरळ इथे ओकता येते. खेळमारे अन प्रेक्षक दोघांनाही. आपापली नैराश्य, असमर्थता, चिड, संताप सगळी भडास काढण्याची ही हक्कीची जागा वाटू लागते.

सो या सगळ्यापासून कृपया दूर रहावे असे माझे मत. आपल्या मनातील नकारात्मकता वर काढणं कितपत चांगलं? बरं ती वर काढली म्हणजे एकदाची ओकून मी निर्मळ होते का? तर तसं हेत नाही, उलट अधिकाधिक पित्त तयार होतं. त्या एेवजी आपल्यातली सकारात्मकता वाढेल असं काही केलं तर? गाणी एेका, चित्र काढा, फिरायला जा, अंगमेहनत करा, खेळा, पळा, मुलांशी खेळा, गप्पा मारा, किंवा सरळ शांत झोपा.


अर्थात हे अवघड आहे. मनाला उचकवणारं जास्त आकर्षक असतं. तर मनाला शांत करणारं निष्क्रिय वाटू शकतं. हा प्रत्येकाचा आपापला कंफर्ट झोन. कोणाला वरणभाततूपलिंबु आवडतं तर कोणाला तांबडारस्सा अन नळी. फक्त आपल्याला काय सोसतं ते आपणच ठरवायचं. आपलं तारतम्य आपणच ठरवायचं अन आपणच भोगायचं. 

Sunday, February 18, 2018

आपलाची संवादु आपणासी : मैत्र


खूप दिवस जाणवतय.
मी ज्या टिप्स इथे लिहिते, काही फोटो शेअर करते ते काही माझा ग्रेटपणा दाखवण्यासाठी नाही. उलट मला माझ्या यंग एजमधे कोणी गाईड करायला फार नव्हतं, स्पेसिफिकली नोकरी संसार करताना डुज अँड नॉटडुज सांगणारं कोणी अनुभवी नव्हतं. माझ्या आधीची पिढी घरी असणाऱ्या बायकांची होती... माझ्या आसपासची. सो मला खूप ट्रायल एरर करत झगडावं लागलं. तो अनुभव फारच जिकिरीचा होता. तरुण मुलींची आजची धावपळ पहाताना ते सगळं आठवतं. मग काही टिप्स ज्या ट्रायलएररने मला कळल्या त्या शेअर कराव्या वाटतात. मेबी त्यांना  उपयोगी पडतील, मेबी नाही. पण खरच त्यात माझा फक्त मोठा अनुभव असतो, बाकी कोणताही शहाणपणा नसतो.
तशात स्वयंपाकघर हा माझा जिव्हाळ्याचा प्रांत आहे. सो त्यातले प्रयोग जरा हटके असतात. त्यातही वेळ वाचवण्याचे अन मुलांना आवडतील अशा प्रकारचे प्रयोग असतात. कधी आधीचे कधी आताचे...
माझी ही पॅशन आहे. याचा अर्थ असा नाही की मला हे जमतं म्हणजे मी काही ग्रेट. अरे मला हे जमतं बसं. जस एखादीला लेकाला ड्राईव्ह करायला घेऊन जाणं जमतं तसं मला कधीच जमलं नाही. दुसरीला जसा बिझनेस जमला तसा मला कधीच जमला नाही. तिसरीला जसं अॅक्टिंग जमलं तसं मला कधीच जमलं नाही. बट इट इज परफेक्टली ओके. प्रत्येकालाच सगळं कसं जमेल?
मलाही आज जे काही जमतय ते हाती असलेल्या मोठ्या वेळामुळे. सो माझ्या अशा प्रयोगांनी " मला जमेल का" असंही म्हणू नका अन " ही अॅट पार काहीतरी करते" असंही म्हणू नका प्लिज ___/\___ थोडी अधिक सहज दृष्टी ठेऊत. आपल्यात
फरक फक्त इतकाच आहे की अनुभव ( वयाचा आणि लिखाणाचा) कमी जास्त आहे.
सो चिल मारा की. वुई ऑल आर सेम बोट. कुणाचं काही जास्त कुणाचं काही कमी. पण समान धागा मैत्रीचा आहे न? दॅट मॅटर्स. त्या मैत्रीत हेवाही नको अन टिकाटिपण्णीही नको. काही लोकंतरी राहू दे की या सगळ्या परे  😃
काय म्हणता?

Tuesday, December 26, 2017

सखे गं... मोठं आईपण

सखे गं...
हाय, कशी आहेस सखे?

आज न मला लहानपणीच्या आठवणी येताहेत सारख्या. कसं असतं न लहानपण. त्यातही आठवताहेत आई बरोबरच्या आठवणी

मी केलेले हट्ट, खालेली रागावणी अगदी मारही. आईने शिकवलेले, दिलेले उपदेश, मी त्याकडे केलेलं दुर्लक्ष,  आईची चिडचिड, माझी विविध बंडं, आईचं हताशपण, तिचा वैताग, ... सगळं

अगदी लहानपणीचं आठवतं नुसता दंगा, पळापळ, उड्या मारणं. अन आईची काळजी. " अग सांभाळ, पडशील. अग लागेल. अग हळू धाव पडशील. " आणि तरीही माझं पडणं, लागणं, धडपडणं. अन मग तिची काळजीयुक्त माया, औषध लावणं अन जवळ घेऊन पदराने आपले डोळे पुसणं. अन गालाची पप्पी घेऊन "आता शहाण्यासारखं वागशील न राणी" असं तिचं म्हणणं. माझं , निरागसपणे हो म्हणून मान डोलवणं, खुद्दकन हसून सगळं दु:ख विसरणं अन पुन्हा उड्या मारत खेळायला पळणं...

नंतर जरा मोठे पणी, रादर अल्लड वयातलं वेडवय. मोठी झाले नव्हते पण तसं वाटत मात्र होतं तेव्हाच! तेव्हाचं ते हुडपणही निभावलं बाई तिने.
अन मग तारुण्यातली भांडणं, संघर्ष - वागणं, बोलणं, दिसणं, कपडे, मेकअप, केसांची स्टाईल, अगदी तत्व अन विचार यांबद्दलचाही वाद !   मग तिचं काही बाबतीत अधिकारवाणीतलं निर्णय देणं, कधी सोडून देणं तर कधी नुसतं गप्प बसणं तर कधी माझं काही स्विकारणं- मनापासून किंवा मनाविरुद्धही!

मग मधला असाही काळ आला की दोघी अनेक बाबतीत एकाच पद्धतीने विचार, कृती करत होतो. अगदी आईसारखीच आहेस हो, ही वाक्य प्रेमाची, अभिमानाची, कृतकृत्याची वाटली. एकमेकींच्या गरजा, अपेक्षा, मदत, आधार सगळं अगदू स्मुथली होत गेलं. ते म्हणतात न, एकमेकांत जेल होऊन जाणं. अगदी तसं मायलेकींचं झालं. माय लेकीं चं मैत्रिणींत रुपांतर झालं. अन मग हे मैत्र कितीतरी दिवस वर्ष राहिलं. कधी तीचं मत तर कधी माझं. कधी तिची आवड तर कधी माझी. अगदी सहजी एकमेकींना समजून, स्विकारून हसतखेळत बरोबर चाललो.

अन मग ाता हा नवीन टप्पा...

ती हळूहळू थकायला लागली. पण ते तिला मान्य होत नव्हतं. मग तिची चिडचिड होऊ लागली. आधी मली कळलच नाही, हे काय होतय. इतके वर्ष आमचं  मैत्रीचं नातं.... पाया हलू लागला त्याचा. छोट्या छोट्या गोष्टीत ती हट्ट धरू लागली. छोटीशी गोष्ट,  ती दुखावली जाऊ लागली. मी पार गोंधळले. माझं काय चुकतय, मी काय बदललेय पुन्हा पुन्हा तपासून पाहू लागले...पण उत्तर सापडेनाच.

अन मग एक दिवशी माझी कणखर आई छोट्याशा गोष्टीमुले चक्क रडायलाच लागली. मी अवाक. आई आणि डोळ्यात पाणी? मला कळेच ना काय करावं. मी नुसतीच बघत बसले. शेवटी तिच उठली न रडत आत निघून गेली.

ज्या आईने माझं सगळं रडणं आयुष्यभर शांत केलं. जिने सतत माझी समजूत काढली. जी माझ्या प्रत्येक अडचणीत ठामपणे माझ्यासोबत, माझ्या मागे ठामपणे उभी राहिली. ती आई... आज तिला असं हळवं पहाताना मन गलबललच...

अन एका क्षणात मला क्लिक झालं . मला समजून चुकलं आता पारडं बदललय!

इतके दिवस वर्ष मी लहान होते आणि ती माझी निर्माती, दिग्दर्शक, दिशादर्शक, सल्लागार, मेंटॉर होती. परिस्थितीचा पहिला दणका स्विकारायला ती पुढे होती. जगातल्या सगळ्या वाईटाला थोपवून धरायला ती माझी ढाल बनून उभी होती. प्रत्येक आव्हानाला तोंड देताना खंबीर आधार म्हणून ती माझ्या मागे उभी होती.

आता माझी टर्न आहे. ती वयाच्या अशा एका टप्यावर आली आहे की जिथे ती सगळा भार पेलू शकणार नाहीये. आता मी पुढं व्हायला हवं. मी तिची ढाल व्हायला हवं. मी तिचा आधार बनायला हवं.

हे कळलं तो क्षण! तो मला आईची आई बनवून गेला. केव्हढी मोठी जबाबदारी तो क्षण देऊन गेला. नुसतं आईपण कितीतरी सोपं होतं या समोर. कारण त्या आईपणामागे माझी आई खंबीरपणे पाठीशी उभी होती. आता हे आईपण मला माझ्या जिवावर पेलायचय.


वेळप्रसंगी तिची कमी होणारी शारिरीक क्षमता, मनाचा हळवेपणा, दुबळेपण, अवलंबित्व, त्याच्या जाणीवेतून येणारी असहाय्यता, स्वभावाला तिला घालावी लागणारी मुरड, तिचं पटकन हेलावून जाणं, हातपाय गाळणं, टचकन रडणं, हताश होणं,.... सगळं सगळं आता मला समजून घ्यायचय, निभवायचय आणि त्याहुनही महत्वाचं हे,  की, हे सगळं तिला स्विकारायला लावताना तिचा स्वाभिमान कुठेही कणभरही दुखावला जाणार नाही याची अगदी काळजी घ्यायचीय. हा बदल तिला शक्य तितका सहज वाटला पाहिजे. गाडीच्या सारथ्याचं  स्थित्यंतर अगदी अलवारपणे झाले पाहिजे. जराही खडखड नको, जराही घिसाडघाई नको, कुठेही अहंकार-अधिकार-हक्क यांचे टशन नको. तिला ते अगदी सहज वाटावं अन मी अगदी जाणीवपूर्वक करावं असं हे पारडं बदलणं व्हावं! हे मोठं आईपण निभावण्यासाठी, मला योग्य ते बळ मिळो, डोकं शांत राहो अन यश मिळो हिच इच्छा!

बरोबर आहे ना ग सखे? तुला काय वाटतं?
म्हणशील ना, आमेन?  सखे गं...

-  तुझीच अवल