देव आणि धर्मकल्पना

 

देव आणि धर्मकल्पना यांचा उगम अगदी आदिम काळातच झालेला दिसतो. निसर्गातील अनेक घटना मानवाला समजत नव्हत्या. वीज कडाडणे, वादळे, पूर, दुष्काळ, भूकंप, जंगलातील आग, सूर्याचा उगवणारा-मावळणारा क्रम, ऋतूंचे बदल – या सगळ्या गोष्टी त्याच्यासाठी गूढ आणि भयावह होत्या. त्या काळी मानवी मेंदूचा बोधात्मक (कॉग्निटिव्ह) विकास अजून सुरुवातीच्या अवस्थेत होता. त्यामुळे घटनांचे तर्कशुद्ध विश्लेषण करण्याची क्षमता मर्यादित होती.
मेंदूमधील अमिग्डला (Amygdala) हा भाग भीती, राग, चिंता यांसारख्या भावनांच्या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. तर मेंदूचा प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स आणि इतर बोधात्मक भाग घटनांचा कार्यकारणभाव समजून घेण्यास, नियोजन करण्यास आणि तर्कशुद्ध निष्कर्ष काढण्यास मदत करतात. आदिमानवाकडे या बोधात्मक क्षमतांचा विकास आजच्या मानवाइतका झालेला नव्हता. त्यामुळे त्याने अनेक घटनांचा अर्थ भावनिक प्रतिक्रियांमधून लावला.
ज्या गोष्टी त्याच्या जगण्यासाठी उपयुक्त ठरल्या – जसे पाऊस, नदी, फळझाडे, सूर्यप्रकाश, सुपीक जमीन – त्यांच्याबद्दल त्याच्या मनात कृतज्ञता आणि आदर निर्माण झाला. उलट हिंस्र प्राणी, पूर, वणवे, दुष्काळ किंवा रोगराई यांच्याबद्दल भीती आणि असुरक्षितता निर्माण झाली. हळूहळू या भावना व्यक्तिमत्त्व असलेल्या अदृश्य शक्तींच्या कल्पनांमध्ये रूपांतरित झाल्या. उपकार करणाऱ्या शक्ती देव बनल्या, तर विनाशकारी शक्तींना रागावलेले देव, दुष्ट शक्ती किंवा अपशकुनी सामर्थ्य मानले गेले.
काळ पुढे सरकत गेला. मानव भटक्या जीवनातून स्थिर जीवनाकडे वळला. शेतीचा शोध लागला. गावे व नंतर मोठे समुदाय निर्माण झाले. मोठ्या समाजात एकत्र राहण्यासाठी काही नियमांची गरज निर्माण झाली. अन्यथा संघर्ष, हिंसा आणि संसाधनांवरील वाद वाढले असते.
समाजातील अनुभवी आणि दूरदृष्टी असलेल्या लोकांनी परस्पर संबंध, संसाधनांचे वाटप, विवाह, कुटुंबव्यवस्था, गुन्हे आणि शिक्षा यांसंबंधी नियम ठरवले. सुरुवातीला हे नियम सामाजिक अनुभवावर आधारित असावेत. परंतु सर्वांनी ते पाळावेत यासाठी त्यांना दैवी आधार देण्यात आला. "हे देवाची आज्ञा आहे", "हे पाळल्यास पुण्य मिळेल", "हे मोडल्यास पाप लागेल" अशा कल्पनांमुळे नियमांना अधिक प्रभावी सामाजिक मान्यता मिळाली.
याच टप्प्यावर धर्म हा केवळ निसर्गाविषयीच्या भीतीचा प्रतिसाद राहिला नाही; तो समाजव्यवस्थेचा आधार बनू लागला. धर्माने लोकांना एक समान ओळख दिली, सण-उत्सव दिले, परस्पर सहकार्याची भावना वाढवली आणि नैतिक मूल्यांची चौकट निर्माण केली. अर्थात, कालांतराने धर्माचा उपयोग समाजकल्याणासाठीही झाला आणि काही वेळा सत्ता, नियंत्रण आणि भेदभाव यांसाठीही झाला. त्यामुळे धर्माचे स्वरूप विविध संस्कृतींमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे विकसित झाले.
आधुनिक विज्ञानाने निसर्गातील अनेक घटनांचे स्पष्टीकरण दिले आहे. त्यामुळे वीज, पाऊस, रोग किंवा ग्रहण यांसाठी अलौकिक कारणांची आवश्यकता उरलेली नाही. तरीही धर्म आणि देवकल्पना पूर्णपणे नाहीशा झालेल्या नाहीत. कारण त्या केवळ निसर्गाचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी निर्माण झालेल्या नव्हत्या; त्या मानवी आशा, भीती, अर्थशोध, नैतिकता, समुदायभावना आणि सांस्कृतिक ओळख यांच्याशीही जोडलेल्या आहेत.
म्हणून देव आणि धर्म यांचा उगम समजून घेताना त्यांना केवळ श्रद्धेचा किंवा केवळ अंधश्रद्धेचा विषय मानणे योग्य ठरणार नाही. ते मानवी उत्क्रांती, मानसशास्त्र, सामाजिक गरजा आणि सांस्कृतिक विकास यांच्या दीर्घ प्रवासातून घडून आलेल्या संकल्पना आहेत. त्यांचा अभ्यास श्रद्धेच्या पलीकडे जाऊन मानवाच्या उत्क्रांतीचा आणि सभ्यतेच्या विकासाचा अभ्यास म्हणून करणे अधिक उपयुक्त ठरेल.
धर्म जसजसा विकसित होत गेला, तसतशी त्याची रचना अधिक गुंतागुंतीची होत गेली. प्रत्येक समाजाने आपल्या परिसरानुसार, जीवनपद्धतीनुसार आणि अनुभवांनुसार वेगवेगळ्या देवता, कथा, विधी आणि परंपरा निर्माण केल्या. त्यामुळे जगात अनेक धर्म उदयास आले. त्यांच्या बाह्य स्वरूपात फरक असला, तरी त्यांच्या मुळाशी मानवी जीवन अधिक सुरक्षित, सुसंघटित आणि अर्थपूर्ण करण्याचाच प्रयत्न होता.
समाज मोठा होत गेला तसतसे प्रत्येक व्यक्तीला सर्व नियम लक्षात ठेवणे किंवा त्यांचा अर्थ समजून घेणे शक्य राहिले नाही. त्यामुळे काही लोकांनी धर्माचा अभ्यास, विधी आणि परंपरांचे जतन करण्याची जबाबदारी स्वीकारली. अशा प्रकारे पुरोहित, धर्मगुरू किंवा धार्मिक नेतृत्वाचा उदय झाला. सुरुवातीला त्यांची भूमिका समाजाला मार्गदर्शन करण्याची होती. परंतु इतिहासात अनेक वेळा या स्थानाचा उपयोग सत्तेवर प्रभाव मिळवण्यासाठी आणि सामान्य लोकांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठीही झाला. अर्थात, सर्वच धर्मगुरू किंवा सर्वच धर्मसंस्था अशा होत्या, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही; अनेकांनी समाजसुधारणा, शिक्षण, आरोग्य आणि मानवसेवेसाठीही मोठे योगदान दिले.
राज्यसंस्था निर्माण झाल्यानंतर धर्म आणि राजसत्ता यांचे नाते अधिक दृढ झाले. राजाला दैवी मान्यता मिळाली की त्याच्या आज्ञांचे पालन लोक अधिक सहजपणे करीत. बदल्यात राजेही धर्मसंस्थांचे संरक्षण करीत. त्यामुळे अनेक संस्कृतींमध्ये धर्म आणि सत्ता हे एकमेकांना पूरक बनले. परंतु याच संबंधातून काही वेळा धार्मिक संघर्ष, भेदभाव आणि युद्धेही उद्भवली.
मानवी इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे विज्ञानाचा उदय. निरीक्षण, प्रयोग आणि तर्क यांच्या आधारे निसर्गातील अनेक गूढ घटनांचे स्पष्टीकरण मिळू लागले. रोग देवाच्या कोपामुळे नव्हे तर जंतू, विषाणू किंवा इतर जैविक कारणांमुळे होतात; पाऊस, वीज, ग्रहण, भूकंप यांनाही वैज्ञानिक कारणे आहेत, हे मानवाला समजू लागले. त्यामुळे धर्माची निसर्गाचे स्पष्टीकरण देण्याची भूमिका कमी होत गेली.
तरीसुद्धा धर्म पूर्णपणे नाहीसा झाला नाही. कारण धर्म केवळ प्रश्नांची उत्तरे देत नाही; तो अनेकांना जीवनाचा अर्थ, नैतिकतेची चौकट, संकटात मानसिक आधार, समुदायाची भावना आणि सांस्कृतिक ओळखही देतो. दुसरीकडे, विज्ञान आपल्याला 'घटना कशा घडतात' हे सांगते; पण 'माणसाने कसे जगावे', 'जीवनाचा अर्थ काय आहे' यांसारख्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न तत्त्वज्ञान, नीतिशास्त्र आणि विविध धार्मिक परंपरांतूनही होत आला आहे.
म्हणून आजच्या काळात विज्ञान आणि धर्म यांच्यात संघर्ष असणे अपरिहार्य नाही. विज्ञानाचे क्षेत्र म्हणजे पुराव्यावर आधारित ज्ञान, तर धर्माचे मूळ क्षेत्र म्हणजे श्रद्धा, मूल्ये आणि जीवनाचा अर्थ शोधण्याचा प्रयत्न. जेव्हा धर्म विज्ञानाच्या क्षेत्रात हस्तक्षेप करतो किंवा विज्ञान श्रद्धेवर बळजबरीने निर्णय देऊ लागते, तेव्हा संघर्ष निर्माण होतो. पण जेव्हा दोघेही आपापल्या मर्यादा ओळखतात, तेव्हा मानवी सभ्यतेला दोघांचाही लाभ होऊ शकतो.
देव आणि धर्मकल्पना या मानवी मेंदूच्या उत्क्रांतीचा, सामाजिक संघटनांचा आणि सांस्कृतिक विकासाचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत. त्यांचा इतिहास समजून घेतल्याने केवळ धर्मच नव्हे, तर माणूस स्वतः कसा घडला, त्याच्या भीती, आशा, कल्पनाशक्ती आणि सहजीवनाची क्षमता कशी विकसित झाली, याचाही मागोवा घेता येतो. त्यामुळे धर्माचा अभ्यास श्रद्धा किंवा विरोध या दोन टोकांवर न करता, उत्क्रांती, इतिहास, मानसशास्त्र आणि समाजशास्त्र यांच्या एकत्रित दृष्टीने करणे अधिक फलदायी ठरेल.

मानवी इतिहासात धर्म हा समाजाच्या विकासासाठी आवश्यक टप्पा होता. पण मानवाचा बौद्धिक विकास जसजसा होत गेला, तसतसे काही लोकांनी धर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा त्यामागील मूळ प्रश्न विचारण्यास सुरुवात केली. "मी कोण आहे?", "जीवनाचा उद्देश काय?", "चांगले जीवन म्हणजे काय?", "दुःख का आहे?" अशा प्रश्नांमधून अध्यात्माचा जन्म झाला.
धर्म आणि अध्यात्म यात मूलभूत फरक आहे. धर्म प्रामुख्याने समूहाशी संबंधित असतो. त्यात श्रद्धा, विधी, परंपरा, सण, पूजा, प्रार्थना आणि धार्मिक संस्था यांना महत्त्व असते. अध्यात्म मात्र व्यक्तीच्या अंतर्मनाशी संबंधित असते. ते स्वतःला समजून घेण्याचा, मनाचा अभ्यास करण्याचा आणि सत्याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न असतो.
म्हणूनच एखादी व्यक्ती धार्मिक असू शकते, पण अध्यात्मिक नसेल; तसेच एखादी व्यक्ती कोणत्याही धर्माचे पालन न करता अध्यात्मिक असू शकते.

अनेक समाजांमध्ये नैतिकतेचा आधार देवावर ठेवण्यात आला. "पाप करू नको, देव शिक्षा करेल" किंवा "चांगले वाग, पुण्य मिळेल" अशा संकल्पनांनी समाजात शिस्त निर्माण करण्यास मदत झाली.
परंतु आधुनिक मानसशास्त्र, उत्क्रांतीशास्त्र आणि समाजशास्त्र सांगतात की नैतिकतेची काही मुळे मानवी उत्क्रांतीतच आहेत. सहकार्य करणारे, एकमेकांना मदत करणारे आणि विश्वास ठेवणारे समूह अधिक काळ टिकले. त्यामुळे सहानुभूती, करुणा, न्यायाची भावना आणि सहकार्य यांसारखे गुण मानवी समाजात विकसित झाले.
म्हणजेच नैतिकतेसाठी देवावर श्रद्धा असणे आवश्यक नाही; परंतु अनेक लोकांसाठी धार्मिक श्रद्धा नैतिक जीवन जगण्याची प्रेरणा असू शकते. त्यामुळे नैतिकतेचा स्रोत एकच नसून अनेक असू शकतात.

विज्ञान आणि धर्म यांच्यातील संघर्षाचा इतिहास मोठा आहे. पण हा संघर्ष बहुतांश वेळा ज्ञानाच्या मर्यादा न ओळखल्यामुळे निर्माण झाला. विज्ञान पुराव्यावर आधारित असते. प्रत्येक दाव्याची चाचणी घेतली जाते. नवीन पुरावे मिळाले तर विज्ञान स्वतःचे मत बदलते. ही त्याची ताकद आहे. श्रद्धा मात्र वैयक्तिक अनुभव, संस्कृती आणि विश्वासावर आधारित असते. त्यामुळे ती प्रयोगशाळेत सिद्ध किंवा खोडून काढता येत नाही. समस्या तेव्हा निर्माण होते, जेव्हा श्रद्धा वैज्ञानिक तथ्यांना नाकारते किंवा विज्ञान श्रद्धेच्या वैयक्तिक क्षेत्रावर अंतिम निर्णय देऊ पाहते.

देव आणि धर्म या मानवी इतिहासातील अत्यंत प्रभावशाली कल्पना आहेत. त्या अचानक निर्माण झालेल्या नाहीत. त्या लाखो वर्षांच्या उत्क्रांतीतून, भीतीतून, आशेतून, कल्पनाशक्तीतून, सामाजिक गरजांमधून आणि ज्ञानाच्या शोधातून आकाराला आल्या आहेत.
आज विज्ञानामुळे विश्वाविषयीचे आपले ज्ञान प्रचंड वाढले आहे. तरीही मनुष्याला अर्थ, प्रेम, आशा, नैतिकता आणि सहजीवन यांची गरज तितकीच आहे. म्हणूनच भविष्यातील समाजासमोरचा खरा प्रश्न "धर्म असावा की नसावा?" हा नसून, "मानवाला अधिक विवेकी, अधिक करुणामय आणि अधिक जबाबदार कसे बनवावे?" हा आहे.
धर्म, विज्ञान आणि तत्त्वज्ञान या तिन्हींचा अंतिम उद्देश जर मानवी जीवन अधिक समृद्ध करणे असेल, तर त्यांच्यात संघर्ष नव्हे तर संवाद असणे हीच मानवजातीच्या प्रगतीची खरी दिशा ठरेल.

कार रेसिंग एक जगणं, एक पॅशन!

लेकाचं पॅशन आहे कार्स आणि कार रेसिंग. अर्थातच छंद या पातळीवर. तर काल निखिलच्या कार रेसिंगला गेलो होतो. खूप सुंदर, वेगळा अन खूप समाधान देणारा दिवस/ अनुभव होता आजचा!😇🥰☺️

रेसिंगचा माहौल, संपूर्ण गृपची सकारात्मक आणि एकमेकांना मदत करणारी उर्जा. एक झिंग - वेगाचीही अन पॅशनचीही.
या गृपबद्दल खूप ऐकून होते, बऱ्याच जणांची नावं- त्याची पदं, वयं बरचसं निखिलकडून गेली काही वर्ष ऐकत होते. आज ते सगळं अनुभवायला मिळालं.
एका वेगळ्याच विश्वात त्याने कशी माणसं जोडलीत, किती विविध प्रकारचे कष्ट करून कौशल्यं मिळवलीत ते प्रत्यक्ष बघता आलं.
भेटलेल्यांपैकी सर्व सिनियर(अगदी काही मलाही सिनियर) लोकांकडून निखिलचं कौतुक ऐकताना फार समाधान वाटत गेलं. त्याचं स्किल, काम करणं या बद्दल तर बोललेच पण प्रत्येकानी 'ही हॅज अ गुड हार्ट' हे प्रत्येकानं आवर्जून सांगितलं. आणि तुम्ही छान वाढवलयत हेही.
पूर्ण अनोळखी अन वेगळ्या जगातल्या लोकांनी मुद्दाहून थांबवून हे सांगावं या परतं सुख अन समाधान ते काय!☺️
फार कौतुक झालं.

ह्याला सोलो रेस असंही म्हटलं जातं. त्यामानाने हे सेफ रेसिंग. एका वेळी एकच कार ट्रॅकवर. प्रत्येकीचा टाईम रेकॉर्ड करतात. शिवाय कोन पाडले नाहीत न? किती पाडले? या दोन्हीचं कॅलक्युलेशन करून नंबर ठरतो. (कोन - ट्रॅक डिझाईन करतात. त्यानुरुप प्लॅस्टिक कोन रस्यावर ठेवतात मार्क करून)

स्पोर्टस कार क्लब ऑफ अमेरिका scca मार्फत संपूर्ण अमेरिकाभर अनेक ठिकाणी रेसेस घेतल्या जातात. त्याच्या अनेक ठिकाणी शाखा आहेत. त्यातली एक कोलंबस. 
जनरली जुन्या एअरपोर्ट्सवर या रेसेस घेतल्या जातात. कोलंबसमधे विमानतळ नाही. पण कमिन्सच्या ट्रक्स च्या टेस्टिंगसाठी जो ट्रॅक आहे तो इतका मोठा आहे की scca ने तिथे रेसिंगला मान्यता दिली अन कमिन्सनेही.
यातून कोलंबस स्पोर्ट्स कार क्लब cscc सुरु झाला.
निखिल सध्या या क्लबचा एक बोर्ड मेंबर आहे अन फेबुवरच्या या गृपचा को अॅडमिनही.

तर रेस बाबत.
सर्वात आधी scca ची परवानगी घेऊन रेस डेट ठरते. कोर्स डिफाईन करून तोही मान्य करून घेतला जातो. प्रत्यक्ष ट्रॅक अन रेसिंग सगळ्याचे रेकॉर्ड scca ला द्यावे लागते. त्याचे इन्सपेक्शनही होते. सो कुठेही हलगर्जिपणा होत नाही. सुरक्षितता अतिशय लक्षपूर्वक पाहिली जाते.
रेसच्या आधल्या दिवशी ऑर्गनायझर्स सगळी व्यवस्था पार पाडतात. यात ट्रॅक तयार करण्यापासून सर्व रेकॉर्डस ठेवणे, सर्व डाटा cscc  व scca सर्व्हरवर कनेक्ट करणे, रेसकार्सच्या तपासणीसाठी सर्व सोय करणे या पासून टॉयलेटची सोय पहाण्यापर्यंत सर्व येतं.

कॅपसमधे आत येताना तुमचे नाव, फोननंबर, गाडी नाव नं सगळं लिस्ट केलं जातं. अन एक scca चा बँड दिला जातो तो मनगटावर पूर्ण वेळ ठेवावा लागतो. मग आत आल्यावर जी कार रेस करणार आहे तिची तपासणी. इंजिन, ब्रेक्स, टायर्स, लिकेज कुठलं नाही ना... ही होते.
मग कार्स पार्क करून रेसर्स पायी चालत जाऊन ट्रॅक कसा आहे याची पाहणी करतात. कुठला टर्न अवघड आहे, ट्रिकी आहे वगैरे.

मग गाड्यांना रेसिंग नंबर देणे. त्या कधी धावणार, कोण पहिला दुसरा तिसरा वगैरे ठरते. त्यानुरुप आपापली गाडी घेऊन रेसर ट्रॅकवरून गोल जाऊन स्टार्टिंग पॉईंटला लाईन करून थांबतात.
ऑर्गनायझर्य ट्रॅक तपासणी करून येतात. सिग्नल्स, ट्रॅक, कोन्स, तितले व्हॉलेंटियर्स सगळं नीट आहे न बघतात. वॉकीटॉकीवर एकमेकांशी संपर्क असतो. 
प्रत्येक टर्न वर सेन्सर्स असतात. त्यानुरुप कोन हलला तर गुण कमी होतात. त्या टर्नवर ५-६ व्हॉलेंटियर्स असतात. कोन अर्धा सेंटिमिटर जरी हलला तर तो पूर्ववत ठेवणं त्यांचं काम. त्यासाठी प्रत्येक कोनची जागा मार्कही केलेली असते.
एक गाडी पूर्ण ट्रॅकवरून फिरून बाहेर पडत नाही तोवर पुढची कार ट्रॅकवर येत नाही.
तसच एक बाहेर पडली की लगेचच दुसरी सुरु😅
किमान ३० ते ५० कार्स तर असतातच. त्यामुळे वेळ पाळणं आवश्यकच.
मधेच काही अडचण आली - उदा एखादा सिग्नल काम करत नसेल तर ऑरिगनायझर आपली गाडी ट्रॅकवर नेतात अडचण दूर करतात.
प्रत्येक कारच्या राउंडचे सगळे तपशील - स्पिड, कोनांची परिस्थिती रेकॉर्ड होतात. अन ड्रायव्हरच्या फोनवर ते तपशील जातात.
प्रत्येक ड्रायव्हर दर राऊंड नंतर चारही टायर्सवर पाणी फवारतो, प्रेषर चेक करतो. अन पुढच्या राऊंडसाठी तयार होतो.

आता ऑब्झर्व्हर काय करतो?
ट्रॅकवरचे सगले सिग्नलवर लक्ष टेवतो. काही हललं असेल तर त्या जवळच्या व्हॉलेंटिअरला ते सांगून दुरुस्त करवतो.
प्रत्येक गाडीचे प्रत्येक राऊंडचे रेकॉर्ड नीट मेन्टेन होतेय न पहातो( सगलं कॉम्प्युटराईज्ड असतं. तर ते धड चालतय न यावर लक्ष ठेवणं) (त्यात आपल्याकडच्यापेक्षा तिकडे कॉप्युटर लिटरसी फार कमी आहे.)
पुढची कार रेडी नसेल तर नंतर कोण हे ठरवून योग्य ते बदल करणे.
सर्व व्हॉलेंटिययर्सशी कॉऑर्डिनेट करणे
नंतर सर्व डाटा एकत्र करून निकाल देणे. तो योग्य त्या सर्व ठिकाणी पाठवणे.
हे सगळे मुव्हेबल असतं. त्या ट्रेलरमधून करणं हा एक स्किलफुल जॉब असतो. दरवेळी सगळं सेटिंग करणं अन नंतर ते आवरणं.
एकूणच रेस नीट पार पाडणे.

---

काही फोटो आणि व्हिडिओ:

रेसिंग मॅप

आप कतार में हो  😄

तात्पुरती ट्रेलरमधली केबीन. 

कॉप्युटर्स सेटअप.

 खाली फायरएर्झोस्ट, वाळूचं पोतं, 

वायर्स, दोऱ्या वगैरे दिसेल

कार अशी कोन न पाडता झिगझॅग न्यायची

लाल केबीन सारखं दिसतय तिथे ऑर्गनायझर असतात. समोर निळ्या टिशर्टमधला एक व्हॉलेंटियर. कारने कुठे थांबायचं अन गोsss सांगायचं क्याचं काम.

ट्रॅकजवळ उभे असलेले व्हॉलेंटियर्स

रेसिंगच्या एका लॅपचा व्हिडिओ

आज काय हवं आहे?

आज भारतात राजकीय परिस्थिती अशी आहे की, प्रस्थापित सरकार बद्दल सर्वांचे मनात काही ना काही किंतु आहे. अनेक वा किमान काही बाबतीत सरकार बद्दल नाराजी, साशंकता आहे. परंतु पर्याय च उपलब्ध नाही.
आज विरोधी पक्ष संसदेमध्ये - राज्यसभा लोकसभा येथे सरकारच्या चुका उघड उघड करत आहे. न्यायालयांमध्ये सरकारविरोधी मुद्दे मांडतो आहे. अनेक स्तरावरती सरकारला त्याच्या चुका दाखवतो आहे.

विरोधी पक्ष म्हणून सत्तेवर असणाऱ्या सरकारला प्रश्न विचारणे हे त्यांचे कामच आहे. पण त्या बरोबरीनं स्वतःचे मत, स्वतःची भावी कार्यवाही, काही मूलभूत कार्यक्रम ही हेही विरोधी पक्षाने मांडले पाहिजेत. केवळ सरकारला प्रश्न विचारून, कात्रीत पकडणे पुरेसे नाही. आज काँग्रेस, आप, शिवसेना, समाजवादी पक्ष, सर्वच विरोधी पक्ष यात अपुरे पडताना दिसत आहेत.

सरकार चुका करत आहे अपूरे पडत आहे. आंतरराष्ट्रीय पातळीवरती देश कमकुवत बनताना दिसतो आहे. हे लक्षात आणून दिलेत मान्य! पण पुढे काय?

गोष्टी सुधारण्यासाठी काही नियोजन तुम्ही मांडू शकता का? त्या दृष्टीने काही विचारमंथन करता आहात का? संबंधित विचारवंत, अधिकारी व्यक्ती यांना एकत्र आणून भावी कालासाठी काही ठोस पर्याय देताय का? त्यासाठी काही प्रयत्न तरी करत आहात का? ते लोकांपर्यंत पोहोचवताय का?

केवळ सत्ताधारी पक्षाचे सत्ता कोलमडून पाडायला हे एक वेळ पुरेस आहे. पण पुढे काय, हा पर्याय ठोस आणि सकारात्मक पर्याय जोपर्यंत विरोधी पक्ष उभा करत नाही; लोकांपर्यंत पोहोचवत नाही; तोपर्यंत लोकांचा विश्वास विरोधी पक्ष प्राप्त करू शकणार नाही. भले लोकांचा सरकारवरचा विश्वास उडेल. पण मग कोणावरच विश्वास नाही अशी अराजकता निर्माण होईल.

अशीच परिस्थिती आज दिसते आहे. समाजातील विचारवंत, जाणते, अभ्यासक व कृतिशील लोकांनी पुन्हा एकदा पुढे यायला हवं. छोट्या छोट्या दुरुस्त्या - व्यवहार्य दुरुस्त्या सुचवायला हव्यात. आणि त्या लोकांना, त्यांच्या विचारांना, विरोधी पक्षांनी उचलून धरायला हवे.
असे राजकीय मंथन हे आजच्या काळाच्या भारताची गरज आहे.

कसं न असं ?

 

सर्व मुस्लिम सत्ताधिश इतके वाईट, हिंदुधर्मा विरुद्ध होते तर त्यांच्या १२०६ ते १८५७ एवढ्या ६००+ वर्षात हिंदुस्थान कसा काय पूर्ण मुस्लिम झाला नाही? अजूनही केवळ १२- १४ % च केवळ मुस्लिम कसे?

बरं यांची सत्ता चांगलीच प्रबळ होती. शिवाजी अन मराठ्यांची सत्ता सोडता कोणता मोठा प्रतिकारही त्यांना झाला नव्हता. औरंगजेबाच्या काळात तर उत्तर  दक्षिण(खालचा काही भाग वगळता) आणि पूर्व पश्चिम (मराठ्यांचे राज्य सोडता) संपूर्ण हिंदुस्थान,  थोडा थोडका नाही तर ४०+ वर्ष औरंगजेबाच्या जुलमी सत्तेखाली होता. तरी कसे बरं ८०% हिंदु शिल्लक राहिले?

बरं याच काळात भक्ती संप्रदाय फोफावला, अनेत संत सर्व भारतभर नांदले, साहित्य निर्माण झालं. वारी सारख्या प्रथा विना अडकाठी सुरु झाल्या, चालू राहिल्या. अनेक देवळांना सरकारी  अनुदानं, जमिनी मिळाल्या.

हे सगळं कसं बरं झालं? 

फारच कमकुवत होते बुवा हे मुस्लिम राज्यकर्ते!

बरं पुढे स्वातंत्र्या नंतर कॉंग्रेस सरकारांनी डावी बाजूच उचलून धरली, मुस्लिमांचं लांगूलचालन केलं, हिंदुंना दबवलं, चुकीचा इतिहास माथी मारला. तर ७० वर्षात हिंदुत्ववादी विचार पूर्णत: नामशेष व्हायला हवा होता न ? झालाच नाही. उलट स्वातंत्र्य पूर्व ३० वर्षात वाढला नाही इतका संघ ७० ( किंवा खरं तर गेल्या ५०)वर्षात वाढला. 

अनेक आर्थिक संस्था खाजगीही झाल्या, नॅशनलाईज्ड झाल्या, सहकारी झाल्या. खरं तर केवळ सरकारीच नियंत्रण असायला हवं होतं न, जर डाव्या प्रभावाखाली असतील तर?

आणिबाणी लागू केल्या नंतर तर सर्व सत्ता इंदिराच्या हाती होती. कशाला आणिबाणी मागे घेऊन निवडणुका घेतल्या. एका हाती सत्ता होती; विरोधकांना दडपणं सहज शक्य होतं की. 

किती कमकुवत राज्य व्यवस्था न कॉंग्रेसची!

औराच्या निमित्ताने पुन्हा एकदा चार्वाक

Date 18.12.25

सखेगं वरती *** वरून विषय निघालेला. लेखा म्हणाली की त्यांचा ऑरा काही विचित्र आहे - काही विचित्र एनर्जी आहे . तर त्या वरून वरून काही मनात आलं...
-
अनेकांचे औरे असे प्रभावी असतात.
काहींचे काहींना आवडतात - प्रभावी वाटतात- त्यांच्यावर प्रभाव पाडतात. अन काही अशा प्रभावी औरा असणाऱ्या व्यक्ती आपल्या औराचा प्रभाव पाडतही - वापरतही असतात.
इथे मला चार्वाक आठवणं क्रमप्राप्त होतं. प्रत्येकाचा औरा असतोच, कोणाचा कमी कोणाचा जास्ती प्रभावी. तुमच्यामधे औरा
तुमच्या मधे कन्व्हिसिंग कपॅसिटीही असू शकते. पण, ती वापरायची का? कोणा समोर वापरायची? किती वापरायची ? कुठे थांबायचं? यानुसार
प्रत्येक कल्ट ठरतो. रादर हाच बेसिक फरक वाटतो- आस्तिक - नास्तिक यांमधला.
समोरच्याचा औरा प्रभावी आहे म्हणून त्याच्या प्रभावाखाली जायचं का? तो औरा आपल्याला आवडतोय, उपयोगी पडतोय, सुकून देतोय, आधार देतोय, शांती देतोय? नक्की काय देतोय म्हणून आपण तो स्विकारतो आहोत ?
याबद्दलची सजगता असणे महत्वाचे.
चार्वाक या अशा शरण जाण्याला पूर्ण नाकार‍तो. भले समोरच्याचा औरा मला आरामदायक आहे. पण तो मला माझे स्वातंत्र्य देतो आहे का? की माझ्या विचार करण्याच्या, स्वत्वाला
टिकवण्याचा प्रयत्नाला मुभा देतो आहे का ? हे चार्वाक / लोकायत असणे ठरवत असतो.
जो पर्यंत समोरच्याचा औरा माझ्या
बुद्धीला चालना देतो आहे, माझ्या
विचारांना उद्युक्त करतो आहे आणि मला माझी बुद्धी वापरण्याची सक्ती करतो आहे तोवरच त्याचा औरा मी माझ्यावर वर्क करू देईन.
एकदा माझ्यामधे तत्संबंधी
- त्या विषयाबाबत विचार प्रक्रिया सुरू होईल त:क्षणी मी त्याच्या
औरापासून अलग होईन- होऊ शकेन इतपतच त्याचा औरा माझ्यावर
प्रभाव टाकेल. कोणत्याही परिस्थिती मधे माझी विचार करण्याची अन निर्णय घेण्याची क्षमता हरवणार नाही याची सजगता मी सांभाळायला हवी
प्रत्येकाचा स्वत:चा
औरा/बुद्धी/विचार करण्याची क्षमता उच्च असेल असे नाही. परंतु माझ्या आयुष्यात माझा विचार हा महत्वाचा असायला हवा, जसे मानसशास्त्रा
मधे समुपदेशन हे अडचण सोडवण्याची पद्धती सांगण्या पर्यंतच असते. प्रत्यक्ष अडचण ज्याची त्यानेच सोडवायची. तसेच अध्यात्मिक क्षेत्रातही (आपला विचार अन आयुष्य जगण्याची
पद्धत ठरवणे ) हे"स्व" पण जपायला हवं हे चार्वाक सांगतो.

तसच कोणताही विचार / व्यक्ती/कृती
तत्वज्ञान/ गोष्ट,... काहीही १००% बरोबर, खरं, योग्य,... असत नाही. जसे त्यात चांगलं असतं तसच काही न काही हिनकण ही असतात. जर आपण डोळे झाकून सर्वच जसं आहे तसं घ्यायचं ठरवल; तर ते १००% योग्य ठरणार नाही. याचा अर्थ असाही नाही की आपल्याला सर्व १००% समजतं.  नाही!
त्याच मुळे जिथे जिथे शक्य आहे,
जमू शकते तिथे तिथे तरी समोर आहे ते स्विकारण्या आधी आपापल्या क्षमतेनुरूप "का?" हा प्रश्न स्वतःला विचारायला हवा. मगाशी म्हटलं तसे डोळे झाकून" काहीच स्विकारू नये.
समोरचं कितीही चांगलं दिसत असलं
तरी जेव्हा आपण विचार करती तेव्हा
त्या विचाराच्या भट्टीत त्यातलं जे हिणकस असते आपोआप जळून जाते. जे आपल्यासाठी योग्य नाही जे बाजुला करून जे आपल्या योग्य आहे तितकाच आपण घेतो. अन हेच चार्वाक सांगतो.
या पद्धती मुळे आपल्या मधे रिजिडिटी ही येत नाही. दरवेळी आपला सारासार विचारांचा अग्नी उद्दिपीत असला की आपोआपच समोरचा विचारा सोबत आपल्या मनातला विचार छान तावून सुलाखून निघतो. आपल्याला जास्त उपयोगी असा विचार आपण स्विकारत - करत जातो. ही सजगता म्हणजेच इतरांच्या औराचा विचारपूर्वक स्विकार - प्रमाणात स्विकार, अन 'स्व'ची प्रखर जाणीव! 

मग हा औरा असेल, व्यक्ती असेल, मूर्ती असेल, तत्व असतील, धर्माचे तत्वे असतील वा देव असेल. सर्वांसमोर सजगता हाच चार्वाक!

 

चार्वाक किंवा लोकायत किंवा नास्तिकवाद या बद्दल फार कमी माहिती असते. अनेकदा यातच बौद्ध अन जैन तत्वांचाही समावेश केला जातो.
वर वर पहाता देव आणि वेदांचे महात्म्य नाकारणारे असे स्वरुप मानले जाते.
पण या सर्वांमधे बरेच फरक आहेत.
यातील फक्त चार्वाक अन लोकायत यांचा विचार आता करते.
वेदकाळात जे तत्वज्ञान मांडले गेले ते तत्वज्ञान न पटणाऱ्या व्यक्ती वा समूहाला चार्वाक म्हटले जाते. ही एकच व्यक्ती होती की समूह होता की काळाच्या ओघात अनेक व्यक्ती होऊन गेल्या याची निश्चित माहिती नाही.
तसेच हे तत्वज्ञान म्हणजे नेमके काय याची एक ग्रंथ मांडणी सापडत नाही. काहींच्या मते चार्वाकाची ग्रंथसंपदा जाळली गेली. काहींच्या मते चार्वाकांमधे शिष्य परंपरा नसल्याने  आणि त्याकाळी प्रामुख्याने मौखिक वाड्मयच असल्याने चार्वाक तत्वज्ञान पुढील पिढ्यांकडे संक्रमित झाले नाही; नष्ट झाले.
मग आज आपल्याला हे तत्वज्ञान कसे कळते? तर वेद, पुराण आणि नंतरच्याही  वाड्गमयामधे चार्वाकांना खोडून काढण्यासाठी आधी त्यांची तत्वे मांडली गेली अन मग त्यावर टिका करून ती खोडून काढली गेली. अर्थातच वेदांना शिष्यपरंपरा असल्याने हे सगळे मुखोद्गत होऊन पुढचे ते लेखी स्वरुपात आले.
तर काहींच्या मते प्रत्येक काळात असे विचार करणारे असतातच जे वेदांना प्रमाण मानत नाहीत. अशा लोकांची शिष्य परंपरा लौकिकार्थाने अन भौतिक स्वरुपात नसली तरी असे विचार उमटत रहातात. अन त्यांची एक खंडिच अशी परंपरा असते.
माझ्या अनुभवावरून सांगते. माझे आधी कधीच असे काही वाचनात आले नव्हते. फक्त बाबा स्वत: नास्तिक होते. तर फर्त माहिती होतं की गेव न मानणारेही असतात. पण बाबांचा स्वभाव इतरांवर प्रभाव पाडणे, आपले मत आग्रहाने सांगणे असा अजिबात नव्हता. अगदीच गरज भासली, समोरून स्पष्ट विचारणा झाली तरच ते आपले मत सांगत असतं. शिवाय आई खूप प्रभावी होती अन ती धार्मीक, श्रद्धा, परंपरांच्या घरातून आलेली. त्यामुळे घरातले वातावरण आस्तिकतेचेच होते.
अशातही साधारण अकरावी बारावीपासून माझी मते तयार होत गेली. प्रत्यक्ष नास्तिकता, चार्वाक वगैरे वाचनात आले ते तर थेट एम ए च्या काळात. सो मूळता माझी बैठक नास्तिक तयार झाली होती. तिला जास्त ठळक, सुस्पष्टता आली ती या वाटनातून.
त्यामुळे (मूळात मी चार्वाकवादी असल्याने) अनुभव समोर होता अन नास्तिकता म्हणजे काय कळल्यावर मीही खऱ्या अर्थाने चार्वाकवादी झाले. कोणतीही परंपरा नसताना.

देव, वेद, श्रद्धा, मान्यता, गुरु  या आणि अशा प्रत्यक्ष सिद्ध न करता येणाऱ्या गोष्टी मान्य नसणे. जे प्रत्यक्षात दिसते, ज्याचा कार्यकारणभाव सिद्ध होतो ती आणि तीच गोष्ट मानणे म्हणजे नास्तिकता. 
कोणतीही गोष्ट मान्य करण्यासाठी पुरावे मागणं म्हणजे नास्तिकता, वा लोकायत. समोर येणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीबद्दल प्रश्न विचारणे, उत्तरे मिळवून निशंक होणे म्हणजे नास्तिकता, वा चार्वाक.
खरे तर न हा नकारात्मक शब्दही आम्हाला खटकतो. कारण दे आस्तिक नाही ते एव्हढेच आमचे व्यवच्छेदक लक्षण नाही. उलट प्रत्येक गोष्ट तावून सुलाखून बघणं ही अतिशय सकारात्मक आणि कृतिशील (वैचारिक पातळीवर) गोष्ट आहे. पण सर्वच नास्तिक या न लाही सामावून घेतात कारण जे सिद्ध होत नाही ते ते नाकारणं याला आमच्याकडे पर्याय नसतो  ;)
जे समोर सिद्ध करता येते ते मान्य करणे. जे समोर सिद्ध होत नाही ते अमान्य करणे. अन भावी काळात ते सिद्ध झाले तर तितक्याच सहजपणे, निर्ममपणे मान्य करणे. ही काही व्यवच्छेदक लक्षणे.

मुळात ज्ञानप्रक्रियेत कोणाचाही ( देव, वेद, रुढी, श्रद्धा, गुरु,.....) हस्तक्षेप मान्य न करता पूर्णत: बौद्धिकमार्ग अंगिकारणे म्हणजे नास्तिक, चार्वाक वा लोकायत!

माझ्या स्वल्प बुद्धीने स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न केला आहे. यात अजून खूप बारीक सारीक तपशील आहेत, अगदी मला माहित नसणारेही असतील.

सध्या इतकच पुरे!

चाळीशीत पाऊल टाकणाऱ्या सख्यांना...

 मुलींनो हँग इन देअर. 

चाळीशीच्या आयपास आयुष्याला एक संथपणा येतो. अनेक जबाबदाऱ्या बऱ्याचशा पूर्ण झालेल्या असतात. मुलं पुरेशी सुटी , रादर स्वावलंबी होतात. नवरा त्याच्या मध्यमवयीन गुंतवणुकीत अडकलेला असतो. अन तशात मेनॉपॉज आपली सलगी करू लागतो. एकीकडे शरीरातले हार्मोन्स वेगळा नाच करू लागतात अन दुसरीकडे मनातले न्युरॉन्स वेगळा नाच करू लागतात. या दोघांच्या तालात आपला ताल हरवू लागतो. कधी हा ताल कधी तो ताल मिळवता मिळवता आपला मूळचा तालच हरवू लागतो. एक प्रकारची अस्वस्थता येऊ लागते. त्यातून अत्यावश्यक कामं, जबाबदाऱ्या राहिलेल्या नसतात. मग आपलं मनाच्या तालावर नाचलेलं शरीरही थकतं अन शरीराच्या तालाशी जुळवून घेताना मनही जडशिळ होतं.

अन मग या सगळ्यातून एक निर्विकार निष्क्रियता आपल्या आसपास घोटाळू लागते. त्यातून आसपास मुलं नसली की बायकांचे जन्माचे निधानच हरवते. उणीपुरी २०- २२ वर्ष आपण मुलांच्या रुटीनशी बांधलेले असतो. त्यांच्या प्रायॉरिटीज शी आपला दिवस बांधलेला असतो. हे हळूहळू सुटत जाते. एकीकडे त्याचा अभिमानही असतो पण एकीकडे एक हळवेपणा घेरू लागतो. माझी जगाला असणारी गरज एकदम संपली का अशी अनामिक भावना आपल्याही नकळत मनात कुठेतरी उमटत रहाते. 

आपल्या कामाच्या ठिकाणी आपली गरज जास्त होत असते तर तिथे छान वाटतं. पण जेव्हा मोकळेपणा येतो; मी टाईम मिळतो तेव्हा त्यातं काय करायचं हे कळत नाही. मी टाईम म्हणून ठरवलेल्या अनेक गोष्टी तितक्याशा आनंद देत नाहीत. मेंदुच्या भाषेत बोलायचं तर डोपामाईन पुरेसं मिळत नाही.

हे सगळं सगळं काही काळापुरतं असतं. पण तो काळ असा काही अंगावर येतो की आपला आत्मविश्वास हलू लागतो. अशा वेळी स्वत: वर विश्वास ठेवणं हा सर्वात मोठा उपाय असतो. त्या फेजची गरज म्हणून काही काळ जरूर हे मुरझून जाणं होऊ द्यावं. पण,  पण ज्या क्षणी तुम्हाला हे घडते आहे हे जाणवेल; तेव्हा झटझटून जागे व्हा. ही फेज आहे. माझ्या शरीराची, मनाची गरज आहे, होती. ठिके. पण आता मला यातून बाहेर यायचय. माझ्यातल्या मला शोधायचय. ह्याची मनाशी खूणगाठ बांधा.

सर्वात महत्वाचं म्हणजे माणंसांत रहा. शक्य तर लहान मुलांच्यात रहा. संध्याकाळी मुलं असतील अशा ठिकाणी फिरा. एरवी संगीत, इतर कला उपयोगी पडतात मूड ठिक करायला. पण या स्टेजमधे मला त्याने अजून एकटं केलेलं. कला ही बरीचशी एकांडी असते. तर त्या ऐवजी सोशल व्हा, प्रत्यक्ष भेटा. हाहा हीही करा. नाटकं सिनेमे पहा. बागेत जा. मानाची गरज असते संवादाची, ती भागेल असं काही करा. शरीराची गरज असते न थकता व्यायाम होऊल - शरीराला झेपेल असा व्यायाम तोही सोबतीने करा.

हे मला उपयोगी पडलेले उपाय आहेत.  तुम्ही इथून सुरुवात करा. एखाद वेळेस तुम्हाला वेगळे उपीय उपयोगी पडतील. 

पण एक नक्की. या वयात संवाद - प्रत्यक्ष भेटी अन संवाद जादूसारखा उपयोगी पडतो.

इतका निबंध वाचून बोलावं भेटावं वाटलच तर या🤗घराची, मनाची दारं उघडी आहेत😃